علت کمبود هورمون رشد، اختلال در تولید یا ترشح این هورمون از غده هیپوفیز است که میتواند به دلایل مادرزادی یا اکتسابی رخ دهد. این اختلال ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا در اثر بیماریها و آسیبهای واردشده به غده هیپوفیز و هیپوتالاموس در طول زندگی ایجاد شود. با این حال، در برخی افراد علت دقیق کمبود هورمون رشد مشخص نیست.
شناسایی علت زمینهای اهمیت زیادی دارد، زیرا انتخاب روش درمان تا حد زیادی به عامل ایجادکننده این اختلال بستگی دارد.
علل مادرزادی کمبود هورمون رشد
برخی کودکان از بدو تولد به دلیل اختلالات ژنتیکی یا مشکلات تکامل غده هیپوفیز با کمبود هورمون رشد متولد میشوند. این نوع کمبود معمولا در سالهای نخست زندگی خود را با اختلال رشد نشان میدهد و ممکن است با سایر ناهنجاریهای مادرزادی نیز همراه باشد. از مهمترین علل مادرزادی میتوان به موارد زیر اشاره کرد:
- ناهنجاریهای تکاملی غده هیپوفیز یا هیپوتالاموس
- برخی جهشهای ژنتیکی مرتبط با تولید هورمون رشد
- شکاف کام یا برخی ناهنجاریهای مادرزادی صورت
- برخی سندرمهای ژنتیکی
البته بیشتر کودکان مبتلا به کمبود هورمون رشد سابقه خانوادگی این بیماری را ندارند و در بسیاری از موارد علت دقیق آن مشخص نمیشود.
علل اکتسابی کمبود هورمون رشد
کمبود هورمون رشد ممکن است پس از تولد و در اثر آسیب به غده هیپوفیز یا هیپوتالاموس ایجاد شود. این نوع کمبود میتواند هم در کودکان و هم در بزرگسالان رخ دهد و گاهی پس از درمان بیماریهای دیگر بروز میکند. مهمترین علل اکتسابی عبارتاند از:
- تومورهای غده هیپوفیز یا اطراف آن
- جراحی مغز یا غده هیپوفیز
- پرتودرمانی مغز، هیپوفیز یا ناحیه نزدیک محور هیپوتالاموس–هیپوفیز
- ضربه شدید به سر
- عفونتهای مغزی مانند مننژیت یا آنسفالیت
- اختلال در خونرسانی به غده هیپوفیز
- برخی بیماریهای التهابی یا نفوذی که هیپوفیز را درگیر میکنند
در بزرگسالان، کمبود هورمون رشد بیشتر از نوع اکتسابی است و اغلب پس از آسیب یا بیماریهای مرتبط با غده هیپوفیز تشخیص داده میشود.
عوامل احتمالی کمبود هورمون رشد
برخی شرایط احتمال ابتلا به کمبود هورمون رشد را افزایش میدهند، اما بهتنهایی علت قطعی این بیماری نیستند. داشتن این عوامل به معنی ابتلای حتمی به بیماری نیست، اما ممکن است پزشک را به انجام بررسیهای بیشتر ترغیب کند.
برای مثال، چاقی و سبک زندگی ناسالم میتوانند با کاهش ترشح طبیعی هورمون رشد ارتباط داشته باشند، اما معمولا علت اصلی کمبود هورمون رشد محسوب نمیشوند. به همین دلیل تشخیص علت زمینهای باید توسط پزشک انجام شود.
راه های تشخیص کمبود هورمون رشد
تشخیص کمبود هورمون رشد تنها بر اساس علائم امکانپذیر نیست و به بررسیهای بالینی، آزمایشهای هورمونی و در برخی موارد تصویربرداری نیاز دارد. از آنجا که هورمون رشد بهصورت ضربانی ترشح میشود، اندازهگیری یکباره سطح آن معمولا برای تشخیص کافی نیست و پزشک از روشهای دقیقتری استفاده میکند.
معاینه و بررسی روند رشد
در کودکان، بررسی نمودار رشد یکی از مهمترین مراحل تشخیص کمبود هورمون رشد است. پزشک قد، وزن، سرعت رشد، سابقه خانوادگی و مراحل بلوغ را ارزیابی میکند تا مشخص شود آیا روند رشد کودک با الگوی طبیعی مطابقت دارد یا خیر.
آزمایش های هورمونی
آزمایش هورمونی به پزشک کمک میکند عملکرد غده هیپوفیز و میزان ترشح هورمون رشد را ارزیابی کند. رایجترین آزمایشها عبارتاند از:
- اندازهگیری سطح IGF-1
- تست تحریک هورمون رشد
- بررسی سایر هورمونهای هیپوفیز در صورت نیاز
تصویربرداری از غده هیپوفیز
در صورت شک به وجود بیماریهای زمینهای، پزشک ممکن است تصویربرداری از غده هیپوفیز را درخواست کند. تصویربرداری با MRI یا در برخی شرایط سیتیاسکن به تشخیص تومور، ناهنجاریهای مادرزادی یا سایر آسیبهای واردشده به غده هیپوفیز کمک میکند.
روش تشخیصی دیگر شامل استفاده از تصویربرداری اشعه ایکس یا دیگر روشهای تصویربرداری پزشکی است. رادیوگرافی دست و مچ دست چپ برای تعیین سن استخوانی در کودک هم روش تشخیصی دیگری است که پزشکان از آن استفاده میکنند.
درمان کمبود هورمون رشد به چه صورت است؟
درمان کمبود هورمون رشد به علت بیماری، سن بیمار و شدت کمبود هورمون بستگی دارد. در بیشتر موارد، درمان اصلی تزریق هورمون رشد مصنوعی است؛ اما در کنار آن ممکن است درمان بیماری زمینهای، اصلاح سبک زندگی یا پیگیری منظم توسط متخصص غدد نیز لازم باشد.
هدف درمان، بهبود رشد و پیامدهای بالینی با تنظیم دوز براساس پاسخ بیمار، عوارض و سطح IGF-۱ است. درمان کمبود هورمون رشد در بزرگسالان با هدف کاهش عوارض متابولیک، افزایش توده عضلانی، بهبود تراکم استخوان و ارتقای کیفیت زندگی انجام میشود و در کودکان نیز هدف اصلی، دستیابی به رشد طبیعی است.
اگر کمبود هورمون رشد در سنین رشد بهموقع تشخیص و درمان شود، در بسیاری از کودکان میتوان به بهبود رشد قد کمک کرد. با این حال، عمل افزایش قد جایگزین درمان کمبود هورمون رشد نیست و تنها در شرایط خاص و با نظر متخصص ارتوپدی انجام میشود.
آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی کوثر، مفتخر به اخذ ایزو 15189، ایزو 10002 و ایزو 9001 اتحادیه اروپا، تحت نظر دکتر علی آیت اللهی، متخصص پاتولوژی آناتومیکال و کلینیکال، بالغ بر هزار مورد از آزمایشات مختلف، در زمینه های پاتولوژی، ژنتیک و بالینی را تحت پوشش قرار می دهد. (طرف قرارداد بیمه های پایه و اکثر بیمه های مکمل درمان) همچنین مشاوره ژنتیک به صورت رایگان در این مرکز توسط متخصصین ارائه می گردد.
آدرس: مشهد –وکیل آباد – بلوار کوثر – بین کوثر 2 و 4 – ساختمان پزشکان فارابی – طبقه منفی یک شماره تماس: 051-38840404 و 051-38820202 و 09028840404
