آزمایش خون و دانستنی های آن

آزمایش خون یک سند بسیار معتبر، راحت و کم‌هزینه با کمترین خطرات برای تصمیم گیری درباره بیماری یا سلامت فرد است. 

معمولا همه‌ی افرادی که اندکی برای سلامت خود اهمیت قائل هستند، حداقل سالی یک بار آزمایش خون می‌دهند تا فاکتورهای مختلف موجود در خون و پلاسما را چک کرده و از سلامت خود اطمینان یابند. البته برخی از افراد نیز متاسفانه به دلیل مبتلا بودن به یک نوع بیماری خاص (که طیف بسیار وسیعی را شامل می‌شوند)، مجبور هستندد سالی چند بار آزمایش خون بدهند. درنتیجه پزشک معالج می‌تواند با توجه به نتایج حاصله از این آزمایش، سیر بیماری آنها را پیگیری کند.

دلیل استفاده از آزمایش خون برای پایش بیماری این است که عوامل بیماری‌زایی مختلف می‌توانند بازتاب خاصی در فاکتورهای خونی داشته باشند. در ادامه تعدادی از این موارد را برایتان مثال می‌زنیم که شاید قابل توجه و جالب باشد.

به‌عنوان مثال، نارسایی کلیه به علت‌های مختلفی در فرد بروز پیدا می‌کند. برای مثال دیابت یکی از عواملی است که فرد را با سرعت قابل توجهی به سمت نارسایی کلیه پیش می‌برد. نارسایی کلیه سبب بالا رفتن میزان کراتینین و BUN پلاسما می‌شود. در واقع می‌توان گفت که میزان کراتینین خون یک فاکتور بسیار مناسب برای ارزیابی عملکرد کلیه (GFR) است.

از طرفی اغلب هورمون‌های بدن درون‌ریز هستند. بنابراین می‌توان سطح آن‌ها را در خون اندازه‌گیری کرد و به وجود اختلال در یک غده مشخص پی برد.

زمان انجام آزمایش خون

همه افراد مخصوصا افراد بالای ۴۵ سال بهتر است هر ۶ ماه یک بار آزمایش خون بدهند و از سلامت خود اطمینان یابند.

از نظر بهترین زمان آزمایش در طول شبانه روز، باید گفت که این موضوع بستگی به نوع آزمایش شما دارد. برای مثال آزمایش قند خون ناشتا باید حداقل بعد از ۴ ساعت ناشتایی در ساعات اولیه صبح انجام شود.

انجام آزمایش‌های هورمونی مربوط به آندروژن‌ها بهتر است در روزهای ابتدایی هفته اول سیکل جنسی خانم‌ها انجام شود. همین طور توصیه می‌شود بانوان حداقل ۴۸ ساعت قبل از آزمایش، از قرص‌های دارای هورمون‌های جنسی مخصوصا قرص‌های ضدبارداری استفاده نکنند.

تفسیر آزمایش خون در انواع آنمی

آهن به دلیل نقشی که در ساختمان گلبول های قرمز دارد، از عناصر اصلی مورد نیاز بدن محسوب می‌شود. وظیفه گلبول های قرمز، حمل اکسیژن در بدن و رساندن آن به سلول‌های بدن است. پروتئین اصلی گلبول قرمز که اکسیژن به آن متصل می شود، هموگلوبین نام دارد. در واقع هموگلوبین یک ماده شیمیایی غنی از آهن است. در افراد سالم حدود ۶۵ درصد آهن بدن، به‌صورت متصل با هموگلوبین یافت می‌شود.

علاوه بر نقش آهن در گلبول‌های قرمز، این عنصر برای بسیاری از سلول‌های دیگر نیز مورد نیاز است. مخصوصا سلول‌های ماهیچه‌ای که نوع دیگری از پروتئین متصل به اکسیژن به نام میوگلوبین را دارند. بنابراین حدود ۴ درصد آهن بدن به‌صورت متصل با میوگلوبین موجود در ماهیچه وجود دارد.

ذخیره آهن در بدن فریتین نام دارد که بیشتر آن در کبد و مغز استخوان ذخیره می‌شود و هر زمان که بدن به آن نیاز پیدا کند مورد استفاده قرار می‌گیرد.

درصد بسیار کمی از آهن بدن نیز در ساخت پروتئین ترانسفرین شرکت می‌کند. وظیفه‌ی این پروتئین انتقال آهن در خون است. همچنین آهن در ساختمان آنزیم‌های سلولی دخالت دارد و از این رو نقش بسیار مهمی را در متابولیسم سلولی ایفا می‌کند.

در واقع آهن آزاد بسیار فعال بوده و به همین دلیل همیشه به صورت ترکیبی در بدن دیده می‌شود و هیچ گاه شکل آزاد آن یافت نمی‌شود.

یکی از دلایلی که خانم‌ها مخصوصا در سنین نوجوانی و بلوغ و همین طور در دوران بارداری آزمایش خون می‌دهند، پی بردن به وجود یا عدم وجود آنمی یا کم خونی است. آنمی نشانه‌های مختلفی دارد که مهم‌ترین آنها ضعف و خستگی زودرس و رنگ‌پریده شدن مخاطات است. اگر به چنین علائمی به پزشک مراجعه کنید حتما پزشک برای شما درخواست انجام یک آزمایش خون می‌دهد. از همین روی در این بخش به صورت مفصل به ذکر فاکتورهایی در آزمایش خون می‌پردازیم که به شما در تفسیر برگه آزمایش خون کمک می‌کند.

آهن سرم: در این تست، آهن در گردش خون که به صورت ترانسفرین موجود است، اندازه گیری می‌شود. این پارامتر نشان‌دهنده کل آهن بدن است. این تست میزان سطح آهن را دقیقا در همان مقطع زمانی خاص نشان می‌دهد و برای تعیین کمبود آهن به صورت مزمن شده یا سایر مشکلات خونی، چندان مفید نیست.

اشکال این پارامتر آن است که به شدت تحت تاثیر عواملی همچون زمان، رژیم غذایی و بیماری‌هایی همچون هپاتیت و سیکل ماهانه  قرار دارد. اما به هر حال  اندازه‌گیری این پارامتر در کنار سایر پارامتر‌ها در تشخیص بیماری‌های خونی بسیار راهگشا است.

فریتین: همان طور که بالاتر اشاره کردیم فریتین نشان‌دهنده ذخایر آهن بدن است. زمانی که بدن با کمبود آهن مواجه می‌شود از این ذخایر استفاده می‌کند و کمبود تغذیه‌ای آهن را جبران می‌کند. بنابراین تا زمانی که سطح فریتین خون اندازه‌گیری نشود نمی‌توان به طور دقیق درباره کم‌خونی فرد نظر قطعی داد. زیرا ممکن است فرد ظاهرا طبیعی باشد اما ذخایر وی به شدت کاهش یافته باشد.

گاهی اوقات فرد بیش از حد آهن دریافت می‌کند. این حالت معمولا در افرادی که برای جبران ذخایر آهن از آمپول استفاده می‌کنند رخ می‌دهد. این حالت یعنی دریافت یا جذب بیش از حد آهن نیز به هموکروماتوز معروف است. تشخیص این بیماری با اندازه‌گیری ذخیره‌ی فریتین مشخص می‌شود، چون در اثر دریافت بیش از حد آهن، اولین فاکتوری که می‌تواند به خوبی منعکس‌کننده باشد، فریتین است.

TIBC: این تست میزان ترانسفرین موجود در خون را اندازه گیری کرده و نشان می‌دهد. ترانسفرین یک پروتئین حامل آهن محسوب می‌شود که  آهن را از محلی که از غذا جذب می شود (یعنی روده) دریافت کرده و در خون حمل می‌کند.

با توجه به توضیحی که در ارتباط با نقش این حامل گفتیم نتیجه می‌گیریم که هر زمان که ذخایر آهن پایین است، بدن ترانسفرین بیشتری می‌سازد. زیرا سعی دارد آهن بیشتری را تا حد امکان از روده جذب کند. بنابراین در کم‌خونی‌ها میزان TIBC در خون افزایش می‌یابد.

هموگلوبین: اغلب زمانی که هموگلوبین به زیر ۱۰ می‌رسد، علایم بالینی کم‌خونی فقر آهن تظاهر پیدا می‌کنند. در واقع هموگلوبین، پروتئین حامل اکسیژن در خون است. در تست هموگلوبین سرم، سطح هموگلوبین کل خون اندازه گیری می‌شود که یک پارامتر مناسب برای ارزیابی توانایی خون در تحویل اکسیژن به بافت‌ها و ارگان‌ها و انتقال مواد دفعی (CO2) به ریه‌ها است.

هنگامی که پزشک مشکوک به آنمی در فردی می‌شود، انجام این تست را درخواست می‌کند.

هماتوکریت: به نسبت حجم سلول‌های خونی به کل حجم خون هماتوکریت گفته می‌شود. در واقع هماتوکریت حجمی از خون است که از گلبول قرمز ساخته شده است و میزان آن به صورت درصد بیان می‌شود.

به عنوان مثال هماتوکریت  ۴۵ درصد به این معنی است که در ۱۰۰ میلی لیتر خون، ۴۵ میلی لیتر گلبول قرمز وجود دارد.

هنگامی که حجم پلاسما کاهش یابد (مثلا در شرایط کم آبی) یا تعداد گلبول قرمز افزایش پیدا کند (در برخی بیماری‌ها مثل پلی‌سیتمی ورا)، هماتوکریت افزایش می‌یابد.

وقتی هماتوکریت به زیر مقدار نرمال برسد، نشانه کم خونی است. هماتوکریت هم نشان دهنده تعداد گلبول قرمز و هم حجم آن است. یعنی اگر حجم گلبول قرمز کم شود، یا تعدا آنها کاهش یابد هماتوکریت نیز کاهش پیدا می‌کند.

متوسط حجم پلاکت‌ها (MPV): این پارامتر ابعاد پلاکت‌ها را نشان می دهد. پلاکت‌های جدید همیشه از نظر اندازه بزرگ‌تر هستند. افزایش حجم پلاکت هنگامی رخ می‌دهد که تعداد پلاکت‌های تولید شده رو به افزایش باشد. به این شکل اطلاعاتی راجع به تولید پلاکت در مغز استخوان به دست می‌آید.

از نظر ظاهرشناسی، کمبود آهن و ویتامین B12  موجب بروز تغییر شکل در گلبول‌های قرمز می‌شود. به این شکل که کمبود آهن موجب کوچک شدن اندازه RBC می‌شود. و کمبود ویتامین B12 باعث بزرگ شدن سلول‌ها می‌شوند. انواع متفاوتی از آنمی وجود دارد. اگر تعداد گلبول‌های قرمز ناکافی باشد گفته می‌شود که فرد آنمیک است. اما برای تعیین نوع کم‌خونی حتماً شکل گلبول قرمز باید مورد بررسی قرار گیرد. بنابراین در ادامه به سایر فاکتورهای آزمایشی مربوط به CBC  که در تعیین حجم گلبول قرمز به کار می‌روند، اشاره خواهیم کرد.

متوسط حجم گلبولی (MCV): در این بررسی سایز متوسط گلبول قرمز تعیین می‌شود. وقتی گلبول قرمز بزرگ‌تر از نرمال است،  MCV  افزایش می‌یابد که به آن کم خونی ماکروسیتیک گفته می‌شود. به عنوان مثال در کم خونی ناشی از کمبود ویتامین B12، این مورد مشاهده می‌شود. اما هنگامی که اندازه گلبول‌های قرمز کوچک‌تر از حد نرمال باشند (آنمی میکروسیتیک) ، کم خونی فقر آهن و تالاسمی ممکن است وجود داشته باشد.

MCH (متوسط هموگلوبین گلبولی): این فاکتور بیانگر محاسبه مقدار متوسط هموگلوبین درون گلبول قرمز است. در کم‌خونی ماکروسیتیک گلبول‌ها بزرگ تر بوده و MCH افزایش می‌یابد، در حالی که در کم خونی آهن MCH کاهش پیدا می‌کند.

MCHC: بیانگرغلظت متوسط هموگلوبین داخل گلبول قرمز است. وقتی هموگلوبین به صورت غیرطبیعی در گلبول قرمز رقیق شود، گلبول قرمز کم رنگ‌تر (هیپوکرومیک)  از حد نرمال است که در کم خونی فقر آهن و تالاسمی این وضعیت دیده می‌شود. افزایش  MCHC هنگامی رخ می‌دهد که هموگلوبین به صورت غیرطبیعی داخل گلبول قرمز تغلیظ شود، مثلاً در بعضی شرایط پاتولوژیک همچون سوختگی‌ها این موارد رخ می‌دهد.

مقادیر نرمال در جدول زیر آمده است: