تشخیص بیماری‌های عفونی تنها بر پایه علائم بالینی انجام نمی‌شود؛ زیرا بسیاری از عفونت‌ها با علائم مشابه بروز می‌کنند. آزمایشگاه نقش تعیین‌کننده‌ای در شناسایی عامل بیماری‌زا، تعیین حساسیت به آنتی‌بیوتیک و انتخاب درمان مناسب دارد. این مقاله روش‌های اصلی تشخیص آزمایشگاهی عفونت‌ها را مرور می‌کند.
روش‌های مستقیم: مشاهده و کشت
میکروسکوپی و رنگ‌آمیزی نخستین گام در بررسی نمونه‌های بالینی است. رنگ‌آمیزی گرم (Gram stain) باکتری‌ها را به دو دسته گرم‌مثبت (آبی) و گرم‌منفی (قرمز) تقسیم می‌کند و پزشک را در انتخاب تجربی آنتی‌بیوتیک یاری می‌رساند . با این حال، ویروس‌ها با میکروسکوپ نوری قابل مشاهده نیستند و بسیاری از باکتری‌ها نیز شکل ظاهری مشابهی دارند.
کشت (Culture) روش مرجع سنتی است. نمونه روی محیط‌های کشت حاوی مواد مغذی قرار می‌گیرد و گاهی مواد مهارکننده برای جلوگیری از رشد فلور ناخواسته اضافه می‌شود . مزیت کشت، امکان انجام آزمون حساسیت ضدمیکروبی (Antimicrobial Susceptibility Testing) است که تعیین می‌کند کدام آنتی‌بیوتیک مؤثرتر است. محدودیت اصلی، زمان‌بر بودن است: برخی باکتری‌ها مانند عامل سل چند هفته زمان نیاز دارند، و برخی پاتوژن‌ها مانند عامل سیفلیس اصلاً در محیط آزمایشگاه رشد نمی‌کنند .
روش‌های مولکولی: PCR و تشخیص سریع
واکنش زنجیره‌ای پلیمراز (PCR) و روش‌های وابسته، ماده ژنتیکی پاتوژن را مستقیماً شناسایی می‌کنند و نیازی به رشد میکروب ندارند. این روش‌ها به‌ویژه برای ویروس‌ها، باکتری‌های سخت‌رشد و پاتوژن‌هایی که کشت آن‌ها خطرناک است ارزشمندند. در outbreaks، PCR نقش کلیدی دارد؛ برای مثال، در اپیدمی ابولا ناشی از ویروس Bundibugyo در سال ۲۰۲۶، WHO نخستین آزمون مولکولی این ویروس را در فهرست استفاده اضطراری قرار داد که ماده ژنتیکی ویروس را در نمونه خون شناسایی می‌کند .
آزمون‌های ایمونولوژیک: آنتی‌ژن و آنتی‌بادی
تشخیص آنتی‌ژن حضور مستقیم اجزای پاتوژن را نشان می‌دهد. آزمون‌های سریع آنتی‌ژنی برای عفونت‌های شایع کاربرد گسترده‌ای دارند. WHO در سال ۲۰۲۵ نخستین کیت تشخیص سریع سه‌گانه را تأیید کرد که هم‌زمان HIV، هپاتیت B و سیفلیس را در زنان باردار تشخیص می‌دهد و امکان مداخله زودهنگام برای پیشگیری از انتقال مادر به کودک را فراهم می‌کند .
تشخیص آنتی‌بادی پاسخ ایمنی بدن را می‌سنجد و معمولاً روی سرم خون انجام می‌شود. این روش برای پاتوژن‌هایی که کشت آن‌ها دشوار است ضروری است، اما تفسیر نتیجه نیازمند احتیاط است: وجود آنتی‌بادی IgG می‌تواند نشانه عفونت گذشته باشد نه عفونت فعال . IgM معمولاً عفونت حاد را نشان می‌دهد، اما در برخی عفونت‌ها مانند توکسوپلاسموز، IgM ماه‌ها پس از عفونت باقی می‌ماند و تفسیر آن در بارداری نیازمند آزمون تکمیلی است .
نمونه‌گیری: انتخاب ماده بالینی مناسب
انتخاب نمونه به محل احتمالی عفونت بستگی دارد. نمونه‌هایی که از نواحی استریل بدن (خون، مایع مغزی‌نخاعی، ادرار) گرفته می‌شوند، در صورت یافتن میکروب ارزش تشخیصی بالایی دارند. در مقابل، نمونه‌هایی مانند خلط و مدفوع به‌طور طبیعی حاوی فلور میکروبی هستند و تمایز پاتوژن از فلور نرمال ضروری است .
برخی نمونه‌های خاص: برای تب تیفوئید، کشت خون در هفته اول بیماری بیشترین بازدهی را دارد . برای شیگلوز، کشت مدفوع روش انتخابی است . در عفونت ادراری، کشت ادرار با شمارش کلونی (معیار ≥۱۰۰,۰۰۰ کلونی در میلی‌لیتر برای زنان) به تشخیص کمک می‌کند .
آزمون حساسیت ضدمیکروبی و مقاومت
پس از کشت، آزمون حساسیت مشخص می‌کند آیا غلظت پایینی از دارو میکروب را از بین میبرد یا غلظت بالا لازم است. اگر دارویی تنها در غلظت‌های بالا در آزمایشگاه مؤثر باشد، معمولاً تجویز نمی‌شود . علاوه بر روش‌های فنوتیپی، آزمون‌های ژنوتیپی می‌توانند ژن‌های مقاومت را مستقیماً شناسایی کنند؛ مثلاً تشخیص ژن mecA برای شناسایی MRSA (استافیلوکوکوس اورئوس مقاوم به متی‌سیلین) .
جمع‌بندی
هیچ روش واحدی برای همه عفونت‌ها کافی نیست. کشت همچنان استاندارد طلایی برای باکتری‌های قابل‌کشت و آزمون حساسیت است. PCR سرعت و حساسیت بالایی برای ویروس‌ها و پاتوژن‌های سخت‌رشد فراهم می‌کند. آزمون‌های آنتی‌ژنی و آنتی‌بادی، به‌ویژه در نقاط مراقبت و غربالگری، دسترسی را گسترش می‌دهند. انتخاب هوشمندانه ترکیب این روش‌ها بر اساس تظاهرات بالینی و اپیدمیولوژی، کلید تشخیص دقیق و درمان به‌موقع عفونت است.
