کمبود هورمون رشد زمانی ایجاد می‌شود که غده هیپوفیز نتواند هورمون رشد را به مقدار کافی تولید کند. این هورمون مسئول قد کشیدن در کودکی و تنظیم سوخت‌وساز در تمام مراحل زندگی است. به همین دلیل، کاهش ترشح آن می‌تواند از کوتاهی قد در کودکان تا خستگی، کاهش توده عضلانی و افزایش چربی شکمی در بزرگسالان را به همراه داشته باشد. اما چه عواملی باعث کمبود هورمون رشد می‌شوند و این اختلال چگونه تشخیص داده و درمان می‌شود؟ در این مطلب، علائم، علت‌ها، روش‌های تشخیص، درمان، عوارض و راه‌های پیشگیری از کمبود هورمون رشد را بررسی می‌کنیم.
کمبود هورمون رشد چه اختلالی است؟
کمبود هورمون رشد (Growth Hormone Deficiency یا GHD) به وضعیتی گفته می‌شود که در آن میزان ترشح هورمون رشد از غده هیپوفیز کمتر از نیاز طبیعی بدن است. این اختلال می‌تواند در هر سنی ایجاد شود و بسته به زمان بروز، پیامدهای متفاوتی داشته باشد. در کودکان مهم‌ترین نتیجه آن اختلال در رشد قد است، اما در بزرگسالان بیشتر بر عملکرد سیستم غدد و متابولیسم، ترکیب بدن، سلامت استخوان‌ها و کیفیت زندگی تأثیر می‌گذارد.
کمبود هورمون رشد ممکن است از بدو تولد وجود داشته باشد یا در اثر عواملی مانند آسیب به غده هیپوفیز، تومور، جراحی، پرتودرمانی یا برخی بیماری‌ها در ادامه زندگی ایجاد شود. در بعضی افراد نیز علت دقیق این اختلال مشخص نیست.
هورمون رشد چه نقشی در بدن دارد؟
هورمون رشد انسانی یا سوماتوتروپین (HGH) هورمونی است که از بخش قدامی هیپوفیز ترشح می‌شود و در رشد استخوان‌ها، عضلات، ترمیم بافت‌ها و تنظیم متابولیسم نقش دارد. ترشح میزان درستی از این هورمون، یعنی نه کم و نه زیاد، برای سلامت کودک و همچنین فرد بزرگسال ضروری است.
بخش زیادی از اثرات هورمون رشد از طریق فاکتور رشد شبه‌انسولینی ۱ (IGF-۱) انجام می‌شود؛ به همین دلیل پزشکان معمولا برای بررسی احتمال کمبود هورمون رشد، علاوه بر سایر آزمایش‌ها، سطح IGF-۱ را نیز ارزیابی می‌کنند.
کمبود هورمون رشد محدود به چه سنی است؟
کمبود هورمون رشد محدود به سن خاصی نیست و می‌تواند از دوران نوزادی تا بزرگسالی ایجاد شود. زمان بروز کمبود هورمون رشد، بر نحوه بروز بیماری تأثیر می‌گذارد. در کودکان، این اختلال بیشتر روند طبیعی رشد را تحت تأثیر قرار می‌دهد، در حالی که در بزرگسالان پیامدهای آن بیشتر به عملکرد متابولیک و حفظ سلامت بافت‌های بدن مربوط می‌شود. به همین دلیل، پزشک هنگام بررسی این بیماری، سن بیمار را در کنار سایر یافته‌های بالینی و نتایج آزمایش‌ها در نظر می‌گیرد.
علائم کمبود هورمون رشد چیست؟
علائم کمبود هورمون رشد یک اختلال هورمونی است که به سن فرد بستگی دارد و در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان به شکل‌های متفاوتی ظاهر می‌شود. شدت علائم در افراد مختلف یکسان نیست و به عواملی مانند زمان شروع بیماری، علت کمبود هورمون رشد و میزان کاهش ترشح این هورمون بستگی دارد. به همین دلیل تشخیص قطعی تنها بر اساس علائم امکان‌پذیر نیست و باید توسط پزشک انجام شود.
علائم کمبود هورمون رشد در کودکان
مهم‌ترین علامت کمبود هورمون رشد در کودکان، کاهش سرعت رشد قد است. اگر کودک پس از سه سالگی سالانه کمتر از حدود ۳٫۵ سانتی‌متر رشد کند، لازم است توسط متخصص کودکان یا فوق‌تخصص غدد کودکان ارزیابی شود. علاوه بر کاهش رشد قد کودکان، این اختلال می‌تواند بر رشد استخوان‌ها، عضلات و ترکیب بدن نیز تأثیر بگذارد. شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:
- کاهش سرعت رشد قد نسبت به منحنی طبیعی رشد
- کوتاه‌تر بودن قد نسبت به همسالان
- چهره کودکانه‌تر از سن واقعی
- افزایش چربی بدن، به‌ویژه در ناحیه شکم
- تأخیر در رویش دندان‌های دائمی
- کاهش توده عضلانی
- انرژی کمتر و خستگی زودرس
- رشد آهسته موها در برخی کودکان
در صورت درمان نشدن، کمبود هورمون رشد می‌تواند باعث کوتاهی قد دائمی، کاهش تراکم استخوان و بروز مشکلات روحی و اجتماعی ناشی از تفاوت رشد با همسالان شود.
علائم کمبود هورمون رشد در نوجوانان
کمبود هورمون رشد در نوجوانان معمولا با کند شدن روند رشد قد و تغییر ترکیب بدن همراه است. از آنجا که دوران بلوغ یکی از مهم‌ترین مراحل رشد است، کاهش ترشح این هورمون می‌تواند رشد طبیعی نوجوان را تحت تأثیر قرار دهد. شایع‌ترین علائم در نوجوانان عبارت‌اند از:
- کاهش سرعت رشد قد
- تأخیر در شروع یا پیشرفت بلوغ
- کاهش توده و قدرت عضلانی
- افزایش چربی بدن
- خستگی و کاهش انرژی
- افت عملکرد ورزشی
- کاهش اعتمادبه‌نفس به دلیل تفاوت قد یا جثه با همسالان
تأخیر بلوغ همیشه به معنای کمبود هورمون رشد نیست و ممکن است به علت سایر اختلالات هورمونی ایجاد شود. پزشک با بررسی روند رشد، معاینه و انجام آزمایش‌های لازم علت اصلی را مشخص می‌کند.
علائم کمبود هورمون رشد در بزرگسالان
کمبود هورمون رشد در بزرگسالان بیشتر باعث تغییرات متابولیکی و کاهش کیفیت زندگی می‌شود تا اختلال در رشد قد. از آنجا که صفحات رشد استخوانی در بزرگسالان بسته شده‌اند، کمبود این هورمون دیگر باعث کوتاهی قد نمی‌شود، اما می‌تواند عملکرد طبیعی بسیاری از بافت‌های بدن را تحت تأثیر قرار دهد. مهم‌ترین علائم کمبود هورمون رشد در بزرگسالان عبارت‌اند از:
- افزایش چربی بدن، به‌ویژه در ناحیه شکم
- کاهش توده و قدرت عضلانی
- خستگی و کاهش انرژی
- کاهش تحمل فعالیت‌های روزمره یا ورزشی
- کاهش تراکم استخوان و افزایش خطر پوکی استخوان
- کاهش میل جنسی در برخی افراد
- افزایش چربی خون یا اختلال در متابولیسم قند
- مشکلات خلقی مانند اضطراب یا افسردگی
از آنجا که بسیاری از این علائم ممکن است با افزایش سن یا سایر بیماری‌ها اشتباه گرفته شوند، پزشک برای تشخیص کمبود هورمون رشد علاوه بر معاینه، از آزمایش‌های هورمونی و در صورت نیاز تصویربرداری از غده هیپوفیز استفاده می‌کند.
جدول زیر مهم‌ترین تفاوت‌های اختلال کمبود هورمون رشد را در کودکان، نوجوانان و بزرگسالان نشان می‌دهد:
| گروه سنی | شایع‌ترین علائم | مهم‌ترین پیامد |
|---|---|---|
| کودکان | کاهش سرعت رشد قد، کوتاهی قد نسبت به همسالان، افزایش چربی شکمی، تأخیر رویش دندان‌ها | اختلال رشد و کوتاهی قد |
| نوجوانان | کند شدن رشد قد، تأخیر بلوغ، کاهش قدرت عضلانی، خستگی | اختلال رشد در دوران بلوغ |
| بزرگسالان | کاهش توده عضلانی، افزایش چربی شکمی، کاهش تراکم استخوان، خستگی، اختلال متابولیسم | کاهش کیفیت زندگی و افزایش خطر مشکلات متابولیک |
آزمایشگاه تخصصی پاتوبیولوژی کوثر، مفتخر به اخذ ایزو 15189، ایزو 10002 و ایزو 9001 اتحادیه اروپا، تحت نظر دکتر علی آیت اللهی، متخصص پاتولوژی آناتومیکال و کلینیکال، بالغ بر هزار مورد از آزمایشات مختلف، در زمینه های پاتولوژی، ژنتیک و بالینی را تحت پوشش قرار می دهد. (طرف قرارداد بیمه های پایه و اکثر بیمه های مکمل درمان) همچنین مشاوره ژنتیک به صورت رایگان در این مرکز توسط متخصصین ارائه می گردد.
آدرس: مشهد –وکیل آباد – بلوار کوثر – بین کوثر 2 و 4 – ساختمان پزشکان فارابی – طبقه منفی یک شماره تماس: 051-38840404 و 051-38820202 و 09028840404
